Constitutional law

የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማሕበር ተቋማዊ ነፃነት እና የአስፈፃሚው ተፅእኖ

(በሕገ-መንግስት ጉዳይ ማጣራቱ ሂደት)

 

Where there is no independent legal profession there can be no independent judiciary, no rule of law, no justice, no democracy and no freedom (1).” The Honorable Michael Kirby AC CMG, Australia

 

ሀ) የሞያ ነፃነት:

የዛሬ መቶ አርባ አመት የተቋቋመው፣ ከ400,000 በላይ አባላት ያሉት የአሜሪካ ጠበቆች ማሕበር (American Bar Association or “ABA”)፥ በምንም መልኩ የአንድን ወገንን ሃሳብ ደግፎ የሙያ አስተያዬት እንደማይሰጥና፣ የጠበቆች ማህበር በሂደት ላይ ያለ ጉዳይ (pending litigation or proceeding) ላይ አቋም ይዞ የሙያ አስተያዬት መስጠት በጠበቆች የሙያ ነፃነት እና የፍትህ ስርዐት አስተዳደር (administration of justice) ላይ አሉታዊ ተፅእኖ እንዳለው እንዲህ ብሎ ይገልፃል፥ “In no way will the ABA take side and testify for one party in a pending litigation or proceeding (2).

በተመሳሳይ፣ እ.ኤ.አ መስከረም 1990 የተባበሩት መንግስታት ሀቫና፣ ኩባ ውስጥ ባፀደቀው የጠበቆች ድርሻ መሠረታዊ መርሆዎች (“Basic Principles on the Role of Lawyers”)፥ የጠበቆች ማህበር ለአባላቶቹ ጥቅም የሚሰራ፣ በተለይ ደግሞ የሶስተኛ ወገን ተፅእኖን በሚቋቋም አመራር መተዳደር እንዳለበት ይመክራል።

Lawyers shall be entitled to form and join self-governing professional associations to represent their interests, promote their continuing education and training and protect their professional integrity. The executive body of the professional associations shall be elected by its members and shall exercise its functions without external interference (3).

በኢትዮጵያ ከ 650 በላይ የሕግ ባለሙያዎችን ያቀፈው የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማህበር (“Ethiopian Lawyers’ Association” ወይም ከዚህ በሗላ “ELA” ተብሎ የሚጠራው”) መተዳደሪያ ደንቡን እና የማቋቋሚያ ዐላማውን በመመርኮዝ፣ በማህበሩ ድረ-ገፅ “ስለ ማኅበሩ አጭር መግለጫ” በሚለው “ሠ” ስር፣ እንደ ማሕበር የሙያ አስተያዬት መስጠትን በሚመለከት:- “አልፎ አልፎ በመንግሥት ወይም በፓርላማ ሲጠየቅ የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማኅበር በረቂቅ ሕጐች ላይ ሙያዊ አስተያየት መስጠት” (4) እንደሚችል ይገልፃል።

እንደሚታወቀው፣ “ELA” የፌደራል አስፈፃሚውን የሕገ-መንግስት “ይተርጎምልኝ” አቋም ደግፎ፣ ለሕገ-መንግስት ጉዳይ አጣሪ ጉባኤው 12-ገፅ አስተያዬቱን (Amicus Curiae/Brief) በአስተያዬት መስጫው የመጨረሻ ቀን፣ ግንቦት 07፣ 2012 ዓ.ም ከባለ ሶስት ነጥብ የአቋም መግለጫ ጋር አቅርቧል (5)።

ለ) የሙያ አስትያየት እና የሙያ ነፃነት:

  •  የጠበቆች ማህበር የአንድን ወገን ሀሳብ ደግፎ አስተያተት መስጠት:
    የትርጉም ወሳኔ ሊሰጥበት በሂደት ላይ ያለ ክርክር /ጉዳይ ላይ አቋም ይዞ፣ አንድን ወገን ደግፎ አስተያዬት መስጠት የጠበቆች የሙያ ማህበር ነፃነት መርሆን የሚቃረን ሲሆን፣ “ELA” በመላ ኢትዮጵያ ያሉት ከ 650 በላይ የሕግ ባለሙያ አባላቱ (አቋም ይያዙ ብንል እንኳ)፣ በአንድ ጭብጥ ላይ ወጥ አቋም የያዙ በማስመሰል፣ የአስፈፃሚውን ሀሳብ ለመደገፍ በማህበሩን ስም አስተያዬት (Amicus Curiae) ማቅረቡ ሌላው ስህተት ነው። ከ 650 በላይ የሕግ ባለሙያ አባላት ያሉት አንድ የጠበቆች ማህበር መላ አባላቱ በአንአድ ጉዳይ ላይ አንድ አይነት አቋም ነበራቸው ማለት ፈፅሞ የማይታሰብ ነው:: አንድ አይነት አቋም ሊኖራቸው ይችላል ቢባል እንኳ ባጠቃላይ የህግ ባለሙያ ማህበሩ አቋም ይዞ አስተያየት መስጠቱ ተገቢ አልነበረም። (አንድ የሕግ ባለሙያ፣ ወይም ባለሙያዎች በግል ሙያዊ አስተያዬት መስጠት ሌላ ጉዳይ ነው)።

 

  • በረቂቅ ህጎች ላይ ሙያዊ አስተያየት መስጠት እና በአከራካሪ የህገ-መንግስት ትርጉም ሂደት ላይ አስተያዬት መስጠት ፈፅሞ የተለያዩ ነገሮች ናቸው። እንደሚታወቀው፣ ረቂቅ ህጎች ገና ሕግ ያልሆኑ ሰነዶች ሲሆኑ፣ ለሕገ-መንግስት ትርጉም ፌደሬሽን ምክር ቤት የሚቀርብ ጉዳይ ደግሞ ውሳኔ የሚሰጥበት፣ መስማማት ያልተደረሰበት አከራካሪ ጉዳይ ነው። የኢትዮጵያ የህግ ባለሙያዎች ማህበር የሙያ አስተያዬቱን ያቀረበው በረቂቅ ሕግ ላይ ሙያዊ አስተያየት ለመስጠት ሳይሆን ለፌደሬሽን ምክር ቤት የሕገ-መንግስት ጉዳዮች አጣሪ ጉባኤ ውሳኔ የሚጠይቅ ጉዳይ ላይ በመሆኑ፣ ከላይ በ “ማኅበሩ አጭር መግለጫ” ላይ የተገለፀውን የራሱን የማህበሩን መመሪያ ሳይቀር ይቃረናል።

 

  • የፌደሬሽን ምክር ቤት በከፊል ሕግ አውጭ (quasi legislative body) አካል ስለሆነ፣ ማህበሩ በሕገ-መንግስት ትርጉም ጥያቄ ላይ የሙያ አስተያዬት መስጠቱ ችግር የለውም እንዳይባል፣ ማህበሩ አስተያዬቱን ያቀረበው የፌዴሬሽን ምክር ቤት እንደ ህግ ተርጓሚ ሚናው (judicial role) እንጅ እንደ ህግ ማውጣት ድርሻው (legislative role) ባለበመሆኑ፣ ማህበሩ በሂደት ላይ ያለ የህግ ክርክር ጉዳይ ላይ አስተያየት መስጠቱ (ለዚያውም ወግኖ/ አቋም ይዞ) ከራሱ ከማህበሩ ወገንተኛ ያለመሆን (non partisan) መርህ ጋር ይቃረናል።

 

  • አስተያዬት” እና “ትርጓሜ”ን ማቀላቀል: “ELA” ያቀረበው ፅሁፍ በ አስተያዬት (opinion) እና ትርጉም (interpretation) መካከል ያለውን ልዩነት በደንብ አይለይም። አዋጅ 251/2001 እና 798/2013 እምደሚገልፁት፣ የፌደሬሽን ምቤት በ ትርጉም ጥያቄ (interpretation) ላይ የሚሰጠዉ ውሳኔ የመጨረሻ ህጋዊ ተፈፃሚነት ያለው ሲሆን፣ አስተያየት (opinion) ግን አይደለም። በመሆኑም፣ አስተያየት እና ትርጉም መስጠትም በማቀላቀል፣ በመጨረሻም አቋም ይዞ፣ የፌደሬሽን ምክር ቤት በአከራካሪው ጉዳይ ላይ ምን መወሰን እንዳለበት ድምዳሜ ላይ መድረሱ ተገቢነት የለውም።

 

  • በሌላ መልኩ፣ በአሜሪካ የያንዳንዱ ስቴት የጠበቆች ማህበራት ከሙያ ማህበርነት (professional association) በተጨማሪ የጠበቆችን ፈቃድ የሚቆጣጠሩ (regulatory body) ሲሆኑ፣ የጠበቆችን ነፃነት ከአስፈፃሚው ቀጥተኛና ተዘዋዋሪ ተፅእኖ ለማላቀቅ፣ ፈቃድ መስጠትም ሆነ የዲሲፕሊን ርምጃ የሚወስደው የኢትዮጵያ ፍትህ ሚኒስትር አቻ በሆነው “Department of Justice” ሳይሆን፣ ከላይ የተጠቀሱት ገለልተኛ የጠበቆች ማህበራት (bipartisan Bar Associations) ናቸው። በኢትዮጵያ ግን የጠበቆችን ፈቃድ የመስጠት እና የመቆጣጠር ድርሻ የተሰጠው ለኢትዮጵያ የህግ ባለሙያዎች ማህበር ሳይሆን ለጠቅላይ ዐቃቤ-ሕግ መስሪያ ቤት (ፌደራል/ የፍትህ ሚኒስቴር ነው (6)። በመሰረቱ፣ የአሜሪካው”ABA” እና የኢትዮጵያው “ELA” ጠበቆችን የሚቆጣጠሩ (regulatory body) አይደሉም ። ይህን ያነሳሁበት ምክንያት፣ የኢትዮጵያ የህግ ባለሙያዎች ማህበር የጥብቅና ፈቃድ የመስጠትና መቆጣጠር ስራን ደርቦ አለመስራቱ ተቋማዊ ነፃነቱን አስጠብቆ፣ ከፖለቲካና የጥቅም ግጭት ተፅእኖ ነፃ ሆኖ ላለመንቀሳቀስ ምክኒያት ሊሆን እንደማይችል ለማስታወስ ነው።

 

  • በበርካታ ሃገራት፣ የሕግ ባለሙያዎች ማህበራት የማንንም አጀንዳ የማያራምዱ (non partisan)፣ የበጎ ፈቃድ የሙያ ማህበራት (voluntary professional associations) ሲሆኑ፣ የዚህ አይነት ተቋማዊ ቅርፅ እንዲላበሱ የተፈለገበት ዋነኛው ምክኒያት ከየትኛዉም የመንግስት አካል ተፅእኖ እና የጥቅም ግጪት ነፃ የሆነ፣ ለፍትህ-ስርዐት አስተዳደርና ለሙያው ነፃነት የሚተጋ የህግ ባለሙያዎች ማህበርን እውን ለማድረግ በማሰብ ነው። በመርህ ደረጃ፣ የኢትዮጵያ የህግ ባለሙያዎች ማህበር ከወገንተኝነት (partisanship) የፀዳ የሙያ ማህበር እንደሆነ በድረገፁ “አላማዎች (7)” ስር ያስረዳል።

          በአለማቀፍ የጠበቆች ማህበር (IBA) እ.ኤ.አ መስከረም፣ 2016 የቀረበ የምርምር ፅሁፍ እንደሚያሳየው፣ ጠበቆች የራሳቸውን ጉዳይ በራሳቸው የሙያ ማህበራት የማይቆጣጠሩት ከሆነና ያንን ድርሻ አስፈፃሚው ከተቆጣጠረው፣ ማህበራቶቹ በአስፈፃሚው በቀላሉ እጃቸው እንደሚጠመዘዝና አባላቶቻቸውን ከማገልገል ይልቅ የአስፈፃሚው አገልጋይ ሆነው እንደሚቀሩ እንዲህ በማለት ይገልፃል፥

The complete lack of self-regulation can have a negative impact on the independence of lawyers, especially in jurisdictions where the stability and credibility of political institutions is under threat,… as this increases the risk that the [associations] in question will end up serving the state, as opposed to serving their members (9).” 

          ከላይ እንደተገለፀው፣ የጠበቆችን ፈቃድ መስጠትና መቆጣጠርን አስፈፃሚው አካል በፍትህ ሚኒስቴር ስር የጠቅላይ አቃቤ-ህግ መስሪያ ቤት በኩል ስለሚቆጣጠርና የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማህበር ለ አባላቱን የፍቃድ መስጠትና እና ስነ-ምግባር እርምጃን በሚመለከት ምንም የማድረግ ህጋዊና ተቋማዊ መሰረት ስለሌለው፣ በሌላ መልኩ፣ የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማህበር ከአስፈፃሚው ቀጥተኛ የገንዘብ ድጎማ መቀበልን የሚከለክል ምንም የህግ ማእቀፍ በመተዳድሪያ ደንቡ ስላልተገለፀ፣ ማህበሩ በቀላሉ በአስፈፃሚው (ፍትህ ሚኒስቴት) ተፅዕኖ ስር እንዲወድቅ በር ከፍቷል።

  • በፌዴራል ጠበቆች የሥነ-ምግባር መቆጣጠሪያ አዋጅ ቁጥር 57/1992 መሰረት:- “ማንኛውም ጠበቃ የሕግ አገልግሎቱን ሲሰጥ ነጻ መሆን” እንዳለበት እና የሕግ አገልግሎቱን በነጻነት የመስጠት ችሎታውን አደጋ ላይ ከሚጥሉ ድርጊቶች ራሱን ማቀብ” እንደሚጠበቅበት ያስረዳል። በህግ ማእቀፍ ደረጃ፣ የህግ ባለሙያዎችና ማህበሮች የሙያ ነፃነታቸውን አስከብረው፣ የደንበኞቻቸውና የህሊናቸው ተገዢ በመሆን የፍትህ ስርአቱን እንዲያግዙ መሰረት የተጣለ ቢሆንም፣ በተግባር የአስፈፃሚውን ተፅእኖ በመቋቋም ነፃነቱን ያስከበረበት ሁኔታ ግን አይታይም (አንዱና ዋናው ምሳሌ ደግሞ በዚሁ በህገ-መንግስት ማጣራት ሂደቱ የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማህበር መንግስትን ደግፎ፣ አቋም ይዞ፣ ተቀባይነት ካላቸው የአለማቀፍ የሕግ ባለሙያዎች ማህበራት መርሆዎች እና ደንቦች ባፈነገጠ መልኩ ‘የሙያ አስተያዬት’ (Amicus Brief) ለሕገ-መንግስት አጣሪ ጉባኤው ማቅረቡ ብቻ ሳይሆን፣ የሙያ ማህበሩ የላካቸው ሁለት ጠበቆች አጣሪ ኮሚሺኑ ባዘጋጀው መድረክ ቀርበው ይሄንኑ አቋም በንግግር ደግመውታል (በግልም ይሁን በቡድን ባለሙያዎች በህግ ትርጉም ክርክር አስተያዬት መስጠት የተለመደ ቢሆንም፣ በርካታ የሞራል፣ የጥቅም ግጭት እንዲሁም የሙያ ነፃነት መርሆዎችን የሚቃረኑ ጉዳዮች ስላሉ እንደ የሕግ ባለሙያዎች ማህበር በንደዚህ አይነት ሂደት መሳተፍ ፈፅሞ አይመከርም)።

 

  • የአሜሪካ የጠበቆች ማህበር (ABA)፣ የአለማቀፍ የሕግ ባለሙያዎች ማህበር (IBA) እና በበርካታ ሃገራት ህጎች የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማሕበር የወሰደውን በአከራካሪ ጉዳይ ላይ አቋም ይዞ አስተያየት መስጠቱን ፈፅሞ አይቀበሉትም። የሚገርመው፣ ከጥቂት ወራት በፊት የአለማቀፍ የሕግ ባለሙያዎች ማሕበር (IBA) ኢትዮጵያ ዉጥ የስራ ጉብኝት በማድረግ ኢትዮጵያውያን የህግ ባለሙያዎችን አሰልጥኖ አማካሪ ቦርድ በማቋቋም በፍትህ ስርዐቱ ላይ ለውጥ እንዲያመጡ ተሞክሮውን እንዳካፈላቸው ቢታወቅም፣ ከ IBA መሰረታዊ መርሆ ፈፅሞ በሚቃረን መንገድ ማህበሩ አባላቱንና የፍትህ ስርዐቱን ከማገልገል ይልቅ የአስፈፃሚው ድምፅ ሆኗል።

“የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማኅበር የአለም አቀፍ የጠበቆች ማኅበር (IBA) እና የመላው አፍሪካ ጠበቆች ማኅበር ሙሉ አባል፣ የምሥራቅ አፍሪካ የሕግ ማኅበረሰብ (East African Law Society) ደግሞ ታዛቢ አባል ነው (10)::” በተጨማሪም፣ ማህበሩ የ መላ አፍሪካ የሕግ ባለሙያዎች ማህበር እንዲቋቋምና ዋና መቀመጫው አዲስ አበባ እንዲሆን አስተዋፆ አበርክቷል።

ሐ) ልዩ ልዩ ሃሳቦች:
               ከዚህ በተለዬ፣ የሕገ-መግስት አጣሪ ጉባኤው ራሱ ባወጣው ደንብ መሰረት አስተያዬት አቅራቢዎች ፅሁፋቸው ከ 3000 ቃላት መብለጥ እንደሌለበት ባወጣው ጥሪ ላይ በግልፅ የተገለፀ ቢሆንም፣ አጣሪ ጉባኤው፣ የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማሕበር ያቀረበውን ከ 4,100 ቃላት በላይ አስተያዬት ግን ከደንብ ውጭ መቀበል ብቻ ሳይሆን፣ ማህበሩን ወክለው በቴሌቭዢን ውይይቱ ወቅት በአካል ቀርበው እንዲያብራሩ በተላኩት የህግ ባለሙያዎች ደበበ ሃይለጊዩርጊስ እና ሰማ ንጋቱ አማካኝነት የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማሕበር አቋሙን እንዲያንፀባርቅ ተጨማሪ መድረክ ለ ማህበሩ አመቻችቷል።

          በሌላ መልኩ፣ የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማሕበርን የሙያ አስተያየትን ከደንቡ ወጣ ባለ መልኩ ያስተናገደው አጣሪ ጉባኤው፣ የአለማቀፍ የኦሮሞ የሕግ ባለሙያዎች ማሕበር (International Oromo Lawyers’ Association “IOLA”) ያቀረበውን፣ በርካታ እውቅ የህግ ባለሙያወች የተሳተፉበትን የሙያ አስተያዬት (Amicus Brief) ግን ምክንያቱ በማይታወቅ ሁኔታ (አንዳንዶች እንደሚሉት የ”ጥቂት ሰአታት ‘deadline’ በማለፉ” በሚል) ለመቀበል እንኳን አልፈለገም።

ማጠቃለያ:
የጠበቆች ማህበራትን ነፃነት ማስጠበቅ የፍትህ ተደራሽነትን በማረጋገጥ፣ ዜጎች በጠበቆችና የፍትህ ስርዐት ላይ ያላቸው እምነት እንዲዳብር የሚያግዝ፣ ከፍትህ ስርዐት አላማዎች አንዱ ነው። የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማህበር የመላው አፍሪካ የጠበቆች ኅብረት (Pan African Lawyers Union) እንዲቋቋምና ዋና መቀመጫው አዲስ አበባ እንዲሆን ጥረት ማድረጉ የሚበረታታ ቢሆንም፣ በአህጉር ደረጃ ተቋማዊ ተቀባይነቱና ነፃነቱን ጥያቄ ውስጥ ከሚከቱ፣ የጠበቆችን ሙያዊ ነፃነት ከሚጋፉ አካሄዶች በመራቅ ከአስፈፃሚው ይልቅ አባላቶቹን ወደማገልገል ማተኮር ይገባዋል። የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማህበር ከፍተኛ የአስፈፃሚ ተፅእኖ እንዳለበት እና የሙያ ማህበሩ ነፃነት አደጋ ላይ እንደወደቀ የተጠቀሱት ምሳሌዎች አስረጂ ናቸው። በመሆኑም፣ በአለማቀፍ ደረጃ እንደ መልካም ተሞክሮ የሚወሰውዱትን የጠበቆች የሙያ ነፃነት መርሆዎችና ደንቦችን በመከተል ማህበሩ ነገ በአህጉር ደረጃ ያሰበውን የመሪነት ጉዞ ሊያግዘው ይችላል።

FOOTNOTES:
(1) the INDEPENDENCE OF THE LEGAL PROFESSION: THREATS TO THE BASTION OF A FREE AND DEMOCRATIC SOCIETY (A REPORT BY
THE INTERNATIONAL BAR ASSOCIATION’S PRESIDENTIAL TASK FORCE ON THE INDEPENDENCE OF THE LEGAL PROFESSION, SEPTEMBER 2016)
(2) IBID, SEE ALSO AMERICAN BAR ASSOCIATION’S GOVERNMENT AFFAIRS OFFICE (“GAO) POLICY GUIDELINE ON THE LIMITS OF ABA’S LEGISLATIVE ADVOCACY ON MATTERS RELATED TO THE ADVANCEMENT OF THE LEGAL PROFESSION
(3). BASIC PRINCIPLES ON THE ROLE OF LAWYERS ADOPTED BY THE EIGHTH UNITED NATIONS CONGRESS ON THE PREVENTION OF CRIME AND THE TREATMENT OF OFFENDERS, HAVANA, CUBA (27 AUGUST TO 7 SEPTEMBER 1990)
4.SEE, HTTP://WWW.ETHIOPIAN-BAR.ORG/INDEX.PHP?OPTION=COM_CONTENT&VIEW=CATEGORY&LAYOUT=BLOG&ID=8&ITEMID=106 
5. ተሟጋች ልዩ ዕትም፣ የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማኅበር፣ ገጽ 1፣( ግንቦት 7 ቀን 2012 ዓ.ም.)
6. አዋጅ ቁጥር ፩፻፺፱/፲፱፻፺፪ ዓ.ም. የፌዴራል ፍርድ ቤቶች ጠበቆች ፈቃድ አሰጣጥና ምዝገባ አዋጅ
7. SEE, HTTP://WWW.ETHIOPIAN-BAR.ORG/INDEX.PHP?OPTION=COM_CONTENT&VIEW=ARTICLE&ID=7&ITEMID=159
8. SUPRA, PAGE 1, NOTE 1
9. በፍትህ ሚኒስቴር የጠበቆች ፈቃድና ብቃት ምዘና በሚመለከት አስፈፃሚው በጥንቃቄ ከመረጣቸው የቦርድ እና ኮሚቴ አባላት ውስጥ የሕግ ባለሙያ ማህበራት ትንሽ ተሳትፎ ቢኖራቸውም፣ ከቦርዱ አባላት ስብጥርና ብዛት፣ ለቦርዱ የሚመረጡት ግከሰቦች የፖለቲካ አመለካከትና ላስፈፃሚው ያላቸው ቀረቤታ አኳያ፣ የሕግ ባለሙያ ማህበራት በጠበቆች እጣ ፈንታ ላይ የረባ ድምፅ የላቸውም ብቻ ሳይሆን፣ የህግ ባለሙያዎ ማህበሩ ራሱ በአስፈፃሚው ተፅእኖ ስር መውደቁ አይገርምም።
10.SEE, HTTP://WWW.ETHIOPIAN-BAR.ORG/INDEX.PHP?OPTION=COM_CONTENT&VIEW=ARTICLE&ID=7&ITEMID=159 
   

ESAYAS HAILEMARIAM

UNIVERSITY OF CALIFORNIA,BERKELEY SCHOOL OF  LAW;

HARAMAYA UNIVERSITY, COLLEGE OF THE LAW.

HTTPS://WWW.FACEBOOK.COM/O.CALIFORNICATION.O

Leave a Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.